Каляды - адно з найстаражытнейшых свят на землях сучаснай Беларусі

На працягу тысячагоддзяў мяняліся дзяржавы, вераванні, але Каляды заставаліся. Разам з імі змяняўся і каляндар, а значыць - і сама дата святкавання. Каб зразумець, чаму сёння Каляды бываюць і 25 снежня, і 7 студзеня, трэба паглядзець на гісторыю паслядоўна.

Дахрысціянская эпоха

У дахрысціянскую эпоху Каляды былі звязаныя з зімовым сонцаваротам - найкароткім днём і самай доўгай ноччу года. Свята прыпадала прыкладна на 21–22 снежня па сучасным грыгарыянскім календары. Гэта быў момант нараджэння новага Сонца і пачатку новага гадавога кола.

Хрысціянізацыя (X–XI ст.) і Сярэднявечча

Пасля хрысціянізацыі ў X–XI стагоддзях Каляды былі злучаныя са святам Нараджэння Хрыста і замацаваныя за датай 25 снежня па юліянскім календары, што на той час супадала з 25 снежня па сучасным календары (розніца паміж сістэмамі з’явілася пазней). У сярэднявеччы і на працягу наступных стагоддзяў Каляды на землях сучаснай Беларусі святкаваліся менавіта ў гэты дзень.

Рэч Паспалітая (з 1582 г.)

Да 1582 года Еўропа жыла па юліянскім календары. Але ён быў недакладным: за 128 гадоў набягалі адны лішнія суткі памылкі. Да XVI стагоддзя набегла ўжо 10 лішніх дзён. Каб вярнуць каляндар у адпаведнасць з прыродай (раўнадзенствам), папа Рыгор XIII загадаў "выкрасліць" гэтыя 10 дзён. Як гэта выглядала: Людзі леглі спаць 4 кастрычніка 1582 года, а прачнуліся адразу 15 кастрычніка. Розніца: Адразу стала 10 дзён. У гэтым годзе Рэч Паспалітая прыняла грыгарыянскі каляндар. З гэтага моманту дата Калядаў на землях сучаснай Беларусі замацавалася як 25 снежня па грыгарыянскім календары, гэта значыць 25 снежня і паводле сённяшняга календара. У такім рытме гэтыя землі жылі з 1582 да 1772 года.

Чаму розніца павялічваецца?

Гэта самае цікавае. Грыгарыянскі каляндар больш хітры ў падліку высакосных гадоў (тых, дзе ёсць 29 лютага). У юліянскім (старым) календары кожны чацвёрты год — высакосны. У грыгарыянскім (новым) — гады, якія заканчваюцца на "00" (1700, 1800, 1900), не з'яўляюцца высакоснымі, калі яны не дзеляцца на 400. З-за гэтага юліянскі каляндар накідвае "лішні" дзень кожныя сто гадоў (апроч кратных 400).

Расійская імперыя (пасля 1772 г.)

Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай землі сучаснай Беларусі апынуліся ў складзе Расійскай імперыі, дзе працягваў дзейнічаць юліянскі каляндар.

• У XVIII стагоддзі розніца паміж календарамі складала 11 дзён.
• У XIX стагоддзі - 12 дзён.
• З XX стагоддзя - 13 дзён.

Таму традыцыйнае 25 снежня па юліянскім календары паступова пачало адпавядаць 7 студзеня па сучасным грыгарыянскім календары. З канца XVIII стагоддзя і да пачатку XX стагоддзя Каляды на землях сучаснай Беларусі фактычна святкаваліся 7 студзеня ў сучасным адліку часу.

Савецкі перыяд і Сучаснасць

У 1918 годзе савецкая ўлада ўвяла грыгарыянскі каляндар у грамадзянскім жыцці. Дзяржава з таго часу жыве па сучасным календары, але праваслаўная царква захавала юліянскі. Таму Каляды і сёння існуюць у дзвюх датах: 25 снежня і 7 студзеня (гэта 25 снежня па юліянскім календары).

Гістарычнае рэзюмэ

Такім чынам, у розныя гістарычныя перыяды Каляды на землях сучаснай Беларусі святкаваліся так:

• У паганскую эпоху: каля 21–22 снежня.
• У сярэднявеччы: 25 снежня.
• У часы ВКЛ і Рэчы Паспалітай: 25 снежня.
• У складзе Расійскай імперыі: 7 студзеня (у перакладзе на сучасны каляндар).
• У савецкі перыяд: пераважна неафіцыйна.
• У сучаснай Беларусі: і 25 снежня, і 7 студзеня.

---

Літаратура:

1. Беларускі фальклор: Энцыклапедыя. У 2 т. Т. 1: А — К / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2005.
2. Крук Я., Катовіч, А. Залатыя правілы народнай культуры. — 2-е выд., дап. — Мінск: Адукацыя і выхаванне, 2010.
3. Кухаронак Т. І. Каляндарныя звычаі і абрады беларусаў. — Мінск: Навука і тэхніка, 1993.
4. Лобач У. А. Міф. Прастора. Чалавек: традыцыйны культурны ландшафт беларусаў. — Мінск: Тэхналогія, 2013.
5. Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 4: Кадэты — Ляшчэня / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш. — Мінск: БелЭн, 1997.