Вялікі лічбавы зыход: Як сучасныя сацсеткі змяняюць фармат і дзе шукаць новыя аазісы

Уявіце сабе ўтульную гарадскую кавярню. У куце шэпчуцца закаханыя, за суседнім сталом мастакі спрачаюцца пра новы кірунак у жывапісе, а барыста ведае кожнага госця па імені і гатуе каву менавіта так, як вы любіце. Гэта прастора сустрэч, дзе нараджаюцца ідэі, дзе пануе атмасфера даверу і прыналежнасці.

А цяпер уявіце, што ўладальнік кавярні вырашае максімалізаваць прыбытак. Спачатку ён затыкае вокны рэкламнымі банэрамі. Потым наймае зазывал, якія крычаць вам у вушы нават тады, калі вы спрабуеце пагаварыць з сябрам. Затым ён прыбірае сталы і прымушае ўсіх стаяць у чарзе, дзе кожнаму ў рукі суюць флаеры з таннай касметыкай. Нарэшце, каб пачуць свайго суразмоўцу, вам прапануюць купіць VIP-падпіску на «цішыню». Кавярня ператварылася ў шумны, брутальны гандлёвы цэнтр, адкуль хочацца збегчы пры першай жа магчымасці.

Гэты сцэнарый паўтараецца з кожнай буйной сацыяльнай сеткай нашага часу. Працэс іх ператварэння ў лічбавыя пусткі канадскі пісьменнік Коры Дактароў назваў трапным і горкім тэрмінам - «эншытыфікацыя» (enshittification). Нашы лічбавыя дамы больш нам не належаць. Стомленасць ад бясконцага шуму і маніпуляцый прымушае нас шукаць выйсце, але каб знайсці яго, трэба зразумець саму прыроду гэтага працэсу.

---

Анатомія лічбавага раздражнення

На пачатку свайго існавання сацыяльныя сеткі трымаліся на жывых людзях. Раннія версіі папулярных платформаў напаўняліся шчырымі думкамі, фотаздымкамі сяброў і суполкамі па інтарэсах. Абмежаванасць чалавечых рэсурсаў была натуральным фільтрам: чалавек фізічна не мог вырабляць кантэнт тонамі, таму інфармацыя мела каштоўнасць.

Сёння гэты бар'ер цалкам знік. З прыходам генератыўнага штучнага інтэлекту кошт стварэння інфармацыйнага шуму знізіўся да нуля. Нашы стужкі аказаліся затопленыя сінтэтычным кантэнтам, ботам і штучнымі рэкамендацыямі. Нават кіраўніцтва папулярных фотаплатформ адкрыта прызнае, што значная доля таго, што мы бачым, цяпер фармуецца не нашымі сябрамі, а алгарытмамі.

Праблема сучасных платформаў у тым, што іх бізнес-мадэль пабудаваная на продажы нашай увагі рэкламадаўцам. А найлепшы спосаб утрымаць чалавека перад экранам - выклікаць у яго моцныя эмоцыі: гнеў, трывогу ці абурэнне. Алгарытмы сутыкаюць карыстальнікаў ілбамі, падымаючы ў топ самыя таксічныя дыскусіі, каб павялічыць час знаходжання на сайце. Гэта сістэмная праблема буйных цэнтралізаваных пляцовак.

---

Лічбавыя бункеры: Чаму мы выбіраем Discord

Шукаючы спакою і камфортных зносін, карыстальнікі пачалі пераходзіць у закрытыя і паўпрыватныя прасторы. Яркім прыкладам гэтага стаў Discord. Першапачаткова створаны як інструмент для геймераў, ён прапанаваў зусім іншую мадэль: асобныя серверы, утульныя віртуальныя пакоі са сваімі правіламі і супольнасцямі.

Discord вярнуў нам адчуванне «лямпы» і бяспекі. Для мільёнаў карыстальнікаў ён стаў ідэальным ратаваннем: тут няма глабальных рэкламных алгарытмаў, якія вырашаюць, што вам чытаць, а мадэрацыяй займаюцца самі ўдзельнікі суполкі, якія хутка выдаляюць спам і ботаў.

З іншага боку, гэты зыход паказаў і пэўныя выклікі для агульнай культуры інтэрнэту - так званую праблему закрытага вебу (Gated Web).

Калі суполкі хаваюцца ў Discord ці прыватныя Telegram-каналы, карысныя веды, інструкцыі і глыбокія дыскусіі аказваюцца заблакаванымі ўнутры прыватных сервераў, недасягальных для пошукавых сістэм. Грамадскі інтэрнэт паступова страчвае якасны кантэнт, а каштоўныя веды распадаюцца на ізаляваныя архіпелагі. Да таго ж, гэтыя серверы ўсё яшчэ знаходзяцца на платформе адной прыватнай карпарацыі, якая кантралюе ўсе дадзеныя. Але як часовы прытулак і інструмент камунікацыі Discord выдатна вырашае праблему алгарытмічнага шуму.

---

Сутыкненне філасофій: Федэрацыя і альтэрнатыўныя пратаколы

Каб сумясціць адкрытасць інтэрнэту і бяспеку карыстальнікаў, распрацоўшчыкі прапанавалі канцэпцыю дэцэнтралізацыі. Яе мэта - зрабіць сацыяльныя сеткі падобнымі да электроннай пошты, дзе няма аднаго ўладальніка ці цэнтральнага офіса, але ўсе могуць свабодна размаўляць паміж сабой.

Выдатным прыкладам з'яўляецца Mastodon, які працуе на адкрытым пратаколе ActivityPub. Калі папулярны сёння X (Twitter) - гэта гіганцкі мегаполіс з алгарытмічнай стужкай, дзе правілы дыктуе адзін чалавек, то Mastodon - гэта саюз вольных гарадкоў. У кожнага з іх свой мэр і свае правілы. Гэта вельмі добрая платформа, дзе няма рэкламы і рэкламных алгарытмаў, а стужка навін строга храналагічная. Вы бачыце толькі тое, што выбралі самі, а лакальная мадэрацыя дазваляе ствараць камфортныя прасторы для абмеркавання любых тэм.

Іншы падыход прапануе Bluesky, які дазваляе карыстальнікам самастойна выбіраць і наладжваць алгарытмы стужкі навін (Algorithmic Choice). Гэта дае магчымасць кіраваць сваёй увагай без неабходнасці пераезду на іншы сервер.

Існуюць і больш радыкальныя праекты, такія як Nostr або Farcaster, якія будуюць сеткі на базе матэматычных правілаў і лічбавых ключоў. Яны забяспечваюць поўную незалежнасць карыстальніка ад любых сервераў і адміністратараў, хоць пакуль і застаюцца складанымі для звычайных карыстальнікаў з-за тэхнічнага парогу ўваходу і праблем са спамам.

---

Выйсце праз вяртанне да чалавечага маштабу

Магчыма, вырашэнне праблемы дэградацыі сацсетак ляжыць не ў змаганні з глабальнымі карпарацыямі, а ў прапанове іншых падыходаў, якія змяняюць сам маштаб нашых лічбавых зносін. Чалавечы мозг біялагічна не прыстасаваны да камунікацыі з мільярдамі незнаёмцаў адначасова. Мы эвалюцыянавалі ў невялікіх групах, і таму вяртанне да чалавечага маштабу - гэта натуральны шлях аздараўлення лічбавай прасторы.

Адным з такіх падыходаў з'яўляецца стварэнне ўласных невялікіх сервераў (напрыклад, на базе Pixelfed - дэцэнтралізаванага аналага Instagram) для вузкага кола людзей: ад 20 да 50 сяброў, калег або сям'і.

Што гэта дае?

• Спакойныя і шчырыя зносіны: Заходзячы на такі сервер, вы бачыце толькі жыццё блізкіх вам людзей, без рэкламы, пагоні за статусам і таксічных спрэчак у каментарах.
• Поўны кантроль над прыватнасцю: Вашы сямейныя архівы і фатаграфіі захоўваюцца там, дзе вы вызначылі, і не выкарыстоўваюцца карпарацыямі для навучання ШІ.

Безумоўна, гэты шлях патрабуе адказнасці: нехта павінен сачыць за працай сервера, рабіць бэкапы і аплачваць невялікі хостынг. Гэта не прызначана для тых, хто хоча быць камерцыйным блогерам. Але як інструмент для захавання блізкіх сувязей гэта працуе выдатна.

---

Высновы

Сённяшнія змены ў інтэрнэце - гэта не вайна супраць буйных платформ, а пошук альтэрнатыўных шляхоў. Спробы схавацца ў Discord, пераезд у Mastodon ці стварэнне ўласнага невялікага сервера - усё гэта розныя варыянты рашэння адной і той жа праблемы: як зрабіць лічбавую прастору больш чалавечнай.

Будучыня сацыяльных сетак не абавязкова павінна быць маналітнай і алгарытмічнай. Дзякуючы новым тэхналогіям і пратаколам, мы атрымліваем выбар. І гэты выбар дазваляе нам вярнуць інтэрнэт да яго першапачатковай мэты - быць зручным, бяспечным і прыемным сродкам сувязі паміж жывымі людзьмі.